Flawonoidy - możliwości wykorzystania w żywieniu zwierząt

01 stycznia 2007

Dr inż. Jacek WILCZAK, Zakład Dietetyki, Katedra Nauk Fizjologicznych, SGGW

Właściciele zwierząt podejmując się opieki nad zwierzętami im towarzyszącymi biorą odpowiedzialność między innymi za to, że będą dostarczać im pokarm, który poza odpowiednią jakością, zapewniał będzie wszystkie niezbędne składniki odżywcze. W ostatnich latach, na podstawie badań epidemiologicznych populacji ludzi, stwierdzono dodatnią korelację między ilością spożywanych warzyw i owoców a zmniejszoną zachorowalnością szczególnie na niektóre choroby cywilizacyjne: choroby naczyniowo-sercowe, niektóre nowotwory, alergie, obniżenie odporności czy przyspieszone starzenie się. Tak pozytywny wpływ przypisuje się biologicznie aktywnym substancjom występującym w owocach, warzywach i niektórych surowcach spożywczych.

Każdy żywy organizmy jest suwerennym samoutrzymującym się złożonym układem, w którym w sposób ciągły odbywają się procesy przekształcania różnych form energii, które są precyzyjnie sterowane przez wiele układów regulacyjnych obejmujących enzymy, hormony, czynniki wzrostowe itp. Centralnym punktem przemian energii jest transport elektronów w szeregu reakcji utleniania - redukcji. Pośrednimi produktami tych reakcji są cząsteczki o niestabilnym układzie elektronów i wysokiej aktywności utleniającej. Noszą one ogólną nazwę wolnych rodników. Pojawienie się jednej z form wolnych rodników prowadzi do tworzenia się następnych, przy czym kolejne reakcje z udziałem tych cząsteczek nie zawsze przebiegają w miejscu ich powstawania. Cząsteczki te dążąc do uzyskania bardziej stabilnej struktury reagują z różnymi składnikami komórek (Ames, 1996), mogą także reagować z białkami i lipidami, atakować DNA, mitochondria, modyfikować aktywność niektórych enzymów oraz utleniać nienasycone kwasy tłuszczowe w błonach komórkowych (Halliwell i Gutteridge, 1995). Jedyną skuteczną "bronią" przeciwko kaskadowemu rozprzestrzenianiu się reakcji utleniania w komórce i całym organizmie są substancje o charakterze przeciwutleniającym. Podstawowa cecha każdego przeciwutleniacza polega na inaktywacji utleniacza poprzez zmianę układu elektronów w samym przeciwutleniaczu, dzięki czemu oszczędzane są inne cenne składniki komórki a utleniony w ten sposób przeciwutleniacz nie jest szkodliwy dla komórki. Aktywność wszystkich przeciwutleniaczy (enzymatycznych i nieenzymatycznych) sumuje się w organizmie i stanowi o całkowitym potencjale przeciwutleniającym.

Zaburzenia równowagi między reakcjami niekontrolowanego utleniania i aktywnością przeciwutleniaczy w organizmie na korzyść reakcji utleniających jest określana mianem stresu oksydacyjnego. Stres oksydacyjny jest przyczyną wielu schorzeń a w szczególności występuje w: stanach zapalnych, kiedy pobudzone komórki fagocytujące uwalniają rodniki tlenowe, uszkadzające nie tylko atakujące organizm patogeny, ale także sąsiadujące komórki; sytuacji niedokrwienia/reperfuzji, kiedy wznowienie dopływu krwi do tkanek po okresie niedokrwienia powoduje gwałtowną produkcję rodników i dodatkowe uszkodzenie tkanek; stanach stresu wywołanego czynnikami środowiskowymi (np. zanieczyszczenie środowiska, obecność ksenobiotyków, zanieczyszczenia chemiczne i fizyczne żywości) bądź czynnikami fizjologicznymi (wzmożona aktywność hormonów wywołujących stres metaboliczny, nadmierny wysiłek fizyczny, silny stres psychiczny).(Ames, 1995; Aruoma i wsp., 1991; Diaz i wsp., 1997; Gey, 1995; Harman, 1995; Kehrer i Smith, 1997).

Proces utleniania lipidów inicjowany przez wolne rodniki (peroksydacja) niesie za sobą najbardziej szkodliwe skutki dla żywych organizmów. Produkty utleniania białek bądź kwasów nukleinowych są na ogół natychmiast usuwane/naprawiane, podczas gdy produkty utleniania lipidów mogą się kumulować w komórce inicjując utlenianie innych składników komórkowych i przyczyniając się do nieodwracalnych zmian w całym organizmie. (Halliwell i Gutterigde, 1989).

Rozprzestrzenianie się utleniania lipidów w błonach komórkowych prowadzi ostatecznie do powstawania karbonylowych pochodnych. W czasie utleniania n-6 i n-3 wielonienasyconych kwasów tłuszczowych niestabilne a przez to potencjalnie niebezpieczne nadtlenki lipidowe są przekształcane do bardziej stabilnych pochodnych karbonylowych takich jak: n-alkenale, 2-alkenale, 2,4-alkadieny, alkatrieny, a-hydroksyalkenale, hydroperoksyalkanale, 4-hydroksyalkenale, aldehyd dimalonowy, (nie)nasycone ketony, alkeny i alkany (Zwart i wsp., 1999). Związki te wykazują silne właściwości cytotoksyczne albo genotoksyczne (Benedetti i wsp., 1980; Ferrali i wsp., 1980), mogą reagować z biomolekułami (Kautiainen i wsp., 1992), bądź też zakłócać przekaźnictwo receptorowe (Van Der Vliet i Bast, 1992). W przeciwieństwie do wolnych rodników aldehydy są stabilne i dlatego mogą dyfundować z/do komórek niszcząc te cele, które nie były wcześniej dostępne dla wolnych rodników. Aldehydy reagują z grupami tiolowymi białek oraz z grupami aminowymi białek, lipidów, aminocukrów i zasad azotowych wchodzących z w skład kwasów nukleinowych. Wykazano reakcję aldehydu dimalonowego z adeniną, cytozyną i guaniną. W wyniku reakcji aldehydów z grupami aminowymi powstają połączenia typu zasad Schiffa, które następnie ulegać mogą dalszym przekształceniom do bardziej trwałych produktów, a przez to bardziej groźne dla składników komórki. Związki te są również powszechnie stosowane jako markery utleniania lipidów w materiale biologicznym.

Składnikami, którym obecnie przypisuje się korzystny wpływ na zahamowanie wspomnianych niekorzystnych zmian oraz zachowanie zdrowia ludzi i zwierząt są flawonoidy - bardzo zróżnicowana pod względem struktury i właściwości grupa naturalnych przeciwutleniaczy. Flawonoidy są zaliczane do związków polifenolowych - końcowych produktów szlaków metabolicznych aminokwasów i lipidów rozpowszechnione w świecie roślin, natomiast nie syntetyzowane w organizmach zwierząt. Jeszcze do niedawna uważano, że w warunkach in vitro związki polifenolowe w zakresie hamowania procesów utleniania-redukcji są aktywne we wszystkich kierunkach przemian, podczas gdy in vivo były zaliczane tylko do przeciwutleniaczy uzupełniających, działających pozakomórkowo. Badania ostatnich 2-3 lat dokumentują możliwości wewnątrzkomórkowego, bezpośredniego oddziaływania flawonoidów na aktywność enzymów lub ekspresję genów (Middleton, 2000).

Obecnie obowiązujący podział flawonoidów obejmuje: flawanony, flawony, flawonole, izoflawony, antocyjaniany, katechiny i biflawony (biflawonoidy). Flawonoidy naturalnie występują w owocach, warzywach, orzechach, kwiatach stanowiąc integralną część diety człowieka (Hackett, 1986; Ratty i Das, 1988; Middleton i Kandaswami, 1993; Cook i Samman, 1996).

Flawonoidy wykazują następujące właściwości biochemiczne:

  • Chelatują niektóre pro-oksydacyjne jony metali np. miedzi, żelaza, przez co blokują ich zdolność do generowania wolnych rodników.
     
  • Wykazują właściwości antyalergiczne (blokują reakcje alergiczne i hamują wydzielanie histaminy) oraz aktywność antyastmatyczną poprzez hamowanie aktywności ATP-azy zależnej od wapnia i fosfodiesterazy cAMP.
     
  • Występujące częściowo w błonie komórkowej jak i poza nią flawonoidy mogą "zmiatać" wolne rodniki działające na komórkę z zewnątrz jak i od wewnątrz.
     
  • Wykazują właściwości przeciwzapalne poprzez blokowanie cyklooksygenaz i lipoksygenaz w szlaku kwasu arachidonowego, zmniejszają następstwa stosowania leków przeciwzapalnych - nie powodują owrzodzeń przewodu pokarmowego.
     
  • Wykazują właściwości przeciwnowotworowe.
     
  • Stabilizując kolagen wpływają na zahamowanie rozwoju choroby wieńcowej i ograniczają przerzuty nowotworowe.
     
  • Działają promieniochronnie poprzez ochronę DNA przed uszkodzeniami spowodowanymi promieniowaniem UV.
     
  • Mają zdolność hamowania replikacji niektórych wirusów, aktywności polimerazy DNA i RNA, odwrotnej transkryptazy (RT) a także do wzmacniania antywirusowej aktywności interferonu i TNF, co potwierdza ich właściwości onkogenne.
     
  • Wpływają na aktywność wielu enzymów: hamują aktywność kinazy białkowej C, reduktazy glutationowej, reduktazy aldozowej, lipooksygenazy (co w konsekwencji ogranicza syntezę leukotrienów) a także oksydazy ksantynowej.
     
  • W niskich stężeniach flawonoidy pobudzają proliferację i aktywność limfocytów, ale hamują te procesy przy stężeniach wyższych.
     
  • Wywierają ochronne działanie na hepatocyty oraz zwiększają aktywność enzymów wątrobowych uczestniczących w detoksykacji.
     
  • Mają zdolność blokowania odpowiedzi immunologicznej.
     
  • Wykazują zdolność hamowania rozwoju guzów indukowanych karcinogenami np.: w skórze, płucach, żołądku, wątrobie, dwunastnicy, jelicie cienkim, jelicie grubym, trzustce czy gruczole piersiowym.
     
  • Flawonoidy rozpuszczone we frakcji lipidowej błony komórkowej mogą ją zabezpieczać przed utlenianiem i zwiększać aktywność witaminy E spowalniając utlenianie LDL.
     
  • Uczestniczą w utrzymaniu integralności ścian naczyń krwionośnych i ich odporności mechanicznej.
     
  • Hamują agregację płytek krwi.
     
  • Wykazują działanie spazmolityczne na mięśnie gładkie naczyń krwionośnych.
     
  • Wywierają wpływ uszczelniający i wzmacniający na ściany naczyń kapilarnych, poprzez hamowanie aktywności hialuronidazy dzięki czemu mogą być wykorzystywane jako środki zapobiegające krwawieniom, wybroczynom, żylakom a także miażdżycy.
     
  • Mogą działać hipoglikemicznie i hipotriglicerolemicznie w przypadkach cukrzycy.
     
  • Działają przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo; wykazują działanie bakteriostatyczne w stosunku do bakterii gram-dodatnich i gram-ujemnych, a także inaktywuje wytworzoną już botulinotoksynę, mogą hamować wzrost prątków gruźlicy.
     

Pośród tak wielu możliwości oddziaływania flawonoidów na procesy biologiczne w żywych komórkach najważniejsze wydają się ich właściwości przeciwutleniające.

Pomimo ustalenia, że istnieje ścisły związek z przyjmowaniem flawonoidów z ograniczeniem skutków wielu stanów chorobowych to stosunkowo mało jeszcze wiadomo na temat ich wchłaniania i przemian w tkankach organizmów. Prace ostatnich kilku lat dokumentują, że flawonoidy są lepiej wchłaniane w postaci aglikonów, formy glikozydowe, czyli połączone z resztą cukrową są trudniej wchłaniane (Piskuła i Terao, 1998ab; Terao i Piskuła, 1999). Formy aglikonowe lepiej rozpuszczalne w lipidach niż w wodzie są transportowane przez błony enterocytów. Badania Manach i wsp. (1995) pokazały, że kwercetyna podawana w glikolu etylowym szybciej i w większej ilości jest wykrywana w osoczu szczurów niż podawana w zawiesinie wodnej. Niektóre prace dokumentują, że prawie połowa spożytych flawonoidów ulega resorpcji z przewodu pokarmowego, pozostała część jest metabolizowana przez bakterie okrężnicy (Duthie i Crozier, 2000). Glikozydy flawonoidów mają stosunkowo dużą masę cząsteczkową i charakter hydrofilny, przez co słabo są wchłaniane w jelicie cienkim i przechodzą do dalszych jego odcinków w stopniu niezmienionym, gdzie przy udziale bakterii jelitowych takich jak np. Eubacterium ramulus (Schneider i wsp., 1999) są hydrolizowane do aglikonu i cukru. W niższych odcinkach jelita - okrężnicy - następuje rozszczepienie heterocyklicznego układu aglikonu i utworzenie floroglucynolu i kwasów fenolowych (m.in. fenylopropionowego i fenylooctowego). Metoksylowane flawonoidy (np. ramnetyna i izoramnetyna), powszechnie występujące w owocach cytrusowych, są bardziej oporne na bakteryjną degradację. Podczas bakteryjnego rozkładu wytwarzany jest także kwas p-hydroksybenzoesowy, który jest wchłaniany i wykorzystywany przez leukocyty do syntezy koenzymu Q (Laires i wsp., 1989). Hydroliza wiązań glikozydowych przez np. mikroflorę jelitową zwiększa aktywność flawonoidów, która może być wykorzystana w reakcjach kontaktowych (Silva i wsp., 1998ab). Stąd też możliwość stosowania flawonoidów lub ich półsyntetycznych pochodnych w ditoprofilaktyce raka jelita grubego. Głównym miejscem w którym zachodzą przemiany biochemiczne flawonoidów jest wątroba, w której najprawdopodobniej możliwe są wszystkie ze względu na budowę chemiczną przemiany flawonoidów. Należą do nich reakcje metylacji, hydroksylacji i/lub glikozylacji (Vinson i wsp., 1995; Harborne, 1988; Day i Williamson, 1999; Day i wsp., 2000). Po licznych przemianach w wątrobie flawonoidy w postaci sprzęgniętej prawdopodobnie z białkami, głównie frakcją albumin (Monach i wsp., 1995) dostają się do krążenia obwodowego. Istnieje hipoteza, że flawonoidy poprzez połączenia z białkami mogą wchodzić w skład lipoprotein, gdzie obok np. witaminy E mogą zabezpieczać lipoproteiny przed utlenianiem (Boulton i wsp., 1998). Dalsza ich aktywność biologiczna w osoczu zależy od ilości wolnych "niezasłoniętych" grup funkcyjnych.

Nieliczne badania ostatnich lat dokumentują możliwość objawienia się proutleniającego charakteru flawonoidów, który w warunkach in vitro zależy przede wszystkim od obecności innych utleniaczy/przeciwutleniaczy w środowisku (Dickancaite i wsp., 1998; Porter, 1993) oraz od dawki w doświadczeniach in vivo (Wilczak i Jank, 1998).

Ze względu na aktywność farmakologiczną flawonoidy są stosowane we współczesnej medycynie - nie tylko w tradycyjnej medycynie ludowej. Wiele z nich wchodzi w skład takich preparatów leczniczych jak Rutinoscorbin, Urosan, Silimarol, Venoruton, Siligran, Tinctura Achemillae, Tincura Hyperici, Extractum Cartaegi (Czeczot, 1998). Znane i zbadane jest działanie farmakologiczne niektórych flawonoidów na określone narządy i tkanki. Rutyna i jej półsyntetyczne pochodne zostały wprowadzone do światowego lecznictwa jako środki regulujące przepuszczalność naczyń włosowatych i poprawiające krążenie obwodowe. Znane jest działanie hyperozydu i witeksyny na mięsień sercowy, di- oraz triglikozydów kwercetyny na układ moczowy. Silimaryna stała się jednym z podstawowych związków stosowanych w lecznictwie jako lek działający ochronnie na komórki miąższu wątrobowego, natomiast sybilinina znalazła zastosowanie w leczeniu zaburzeń funkcji wydzielniczych komórek wątroby (Czeczot, 1998).

Ilość związków flawonoidowych w diecie można zwiększyć poprzez wzbogacenie jej w produkty pochodzenia roślinnego. Cennym dla konsumenta wskaźnikiem zawartości flawonoidów w danym surowcu spożywczym może być jego kolor - im ciekawsza barwa tym większe zróżnicowanie flawonoidów w nim występujących. Soki owocowe dostarczają około 25% spożywanych przez człowieka flawonoidów (Leibovitz i Mueller, 1993). Dodatkowym sposobem zwiększenia ilości flawonoidów w diecie są leki pochodzenia roślinnego - napary, odwary, wyciągi z ziół, nutraceutyki.

Pomimo postępu wiedzy w zakresie aktywności biologicznej związków flawonoidowych, problem ten jest bardziej złożony niż początkowo przypuszczano. Flawonoidy zostały uznane przez farmakologów za substancje chemiczne o niskiej toksyczności i nie wykazujące odległych skutków działania na organizmy żywe. W związku z tym dużym zaskoczeniem były wyniki badań opublikowane przez Bjeldansa i Changa (1977) oraz Browna i wsp. (1980), które wykazały mutagenne działanie kwercetyny w stosunku do określonych szczepów bakteryjnych Salmonella typhimurium. W latach 1978-1984 przebadano ok. 100 flawonoidów. Wykazano, że 30 z nich indukuje mutacje punktowe w szczepach Salmonella typhimurium (za Czeczot, 1998). Kwercetyna - czołowy przedstawiciel flawonoidów w badaniach naukowych - badana in vitro i in vivo może indukować różnego typu uszkodzenia w materiale genetycznym komórki: mutacje punktowe, system SOS, aberracje chromosomowe, pęknięcia nici DNA (Macgregor i wsp., 1983; MacGregor, 1986; Popp i Schimmer, 1991). Istnieją duże rozbieżności dotyczące informacji na temat działania rakotwórczego flawonoidów w warunkach in vitro i in vivo (Hirano i wsp., 1981; Morino i wsp., 1982; Ito i wsp., 1989). Niewiele jest prac sugerujących kancerogenność flawonoidów w stosunku do zwierząt. Jedynie Pamucku i wsp. (1980) oraz Ertuck i wsp. (1983) zaobserwowali w długotrwałych badaniach wzrost częstotliwości pojawiania się nowotworów jelita cienkiego i pęcherza moczowego u szczurów otrzymujących dietę zawierającą 0,1% kwercetyny oraz wzrost częstości występowania nowotworów wątroby i przewodów żółciowych u szczurów otrzymujących dietę z 1- i 2-procentowym dodatkiem kwercetyny. Z kolei u myszy z czerniakiem melanotycznym, niektóre z flawonoidów (np. kwercetyna, silibinina) przyśpieszały rozwój guza pierwotnego i nasilały przerzuty do płuc. Dochodziło do szybszego rozwoju nowej sieci naczyń krwionośnych w rozwijającym się nowotworze (Pałagan i wsp., 1989). Większość jednak wyników badań wskazuje, że kwercetyna jak i inne flawonoidy nie wykazują właściwości rakotwórczych zarówno jako inicjator, jak i promotor procesu nowotworowego (Hirose i wsp., 1983). Należy także zaznaczyć, że nie jest możliwym pojawienie się takiej ilości kwercetyny i innych flawonoidów w dobrze zbilansowanej diecie, której składniki są pochodzenia naturalnego.

Nieliczne badania ostatnich lat dokumentują możliwość objawienia się proutleniającego charakteru flawonoidów, który w warunkach in vitro zależy przede wszystkim od obecności innych utleniaczy/przeciwutleniaczy w środowisku (Dickancaite i wsp., 1998; Porter, 1993) oraz od dawki w doświadczeniach in vivo (Wilczak i Jank, 1998).

Ze względu na aktywność farmakologiczną flawonoidy są stosowane we współczesnej medycynie - nie tylko w tradycyjnej medycynie ludowej. Wiele z nich wchodzi w skład takich preparatów leczniczych jak Rutinoscorbin, Urosan, Silimarol, Venoruton, Siligran, Tinctura Achemillae, Tincura Hyperici, Extractum Cartaegi (Czeczot, 1998). Znane i zbadane jest działanie farmakologiczne niektórych flawonoidów na określone narządy i tkanki. Rutyna i jej półsyntetyczne pochodne zostały wprowadzone do światowego lecznictwa jako środki regulujące przepuszczalność naczyń włosowatych i poprawiające krążenie obwodowe. Znane jest działanie hyperozydu i witeksyny na mięsień sercowy, di- oraz triglikozydów kwercetyny na układ moczowy. Silimaryna stała się jednym z podstawowych związków stosowanych w lecznictwie jako lek działający ochronnie na komórki miąższu wątrobowego, natomiast sybilinina znalazła zastosowanie w leczeniu zaburzeń funkcji wydzielniczych komórek wątroby (Czeczot, 1998).

Ilość związków flawonoidowych w diecie można zwiększyć poprzez wzbogacenie jej w produkty pochodzenia roślinnego. Cennym dla konsumenta wskaźnikiem zawartości flawonoidów w danym surowcu spożywczym może być jego kolor - im ciekawsza barwa tym większe zróżnicowanie flawonoidów w nim występujących. Soki owocowe dostarczają około 25% spożywanych przez człowieka flawonoidów (Leibovitz i Mueller, 1993). Dodatkowym sposobem zwiększenia ilości flawonoidów w diecie są leki pochodzenia roślinnego - napary, odwary, wyciągi z ziół, nutraceutyki.

Pomimo postępu wiedzy w zakresie aktywności biologicznej związków flawonoidowych, problem ten jest bardziej złożony niż początkowo przypuszczano. Flawonoidy zostały uznane przez farmakologów za substancje chemiczne o niskiej toksyczności i nie wykazujące odległych skutków działania na organizmy żywe. W związku z tym dużym zaskoczeniem były wyniki badań opublikowane przez Bjeldansa i Changa (1977) oraz Browna i wsp. (1980), które wykazały mutagenne działanie kwercetyny w stosunku do określonych szczepów bakteryjnych Salmonella typhimurium. W latach 1978-1984 przebadano ok. 100 flawonoidów. Wykazano, że 30 z nich indukuje mutacje punktowe w szczepach Salmonella typhimurium (za Czeczot, 1998). Kwercetyna - czołowy przedstawiciel flawonoidów w badaniach naukowych - badana in vitro i in vivo może indukować różnego typu uszkodzenia w materiale genetycznym komórki: mutacje punktowe, system SOS, aberracje chromosomowe, pęknięcia nici DNA (Macgregor i wsp., 1983; MacGregor, 1986; Popp i Schimmer, 1991). Istnieją duże rozbieżności dotyczące informacji na temat działania rakotwórczego flawonoidów w warunkach in vitro i in vivo (Hirano i wsp., 1981; Morino i wsp., 1982; Ito i wsp., 1989). Niewiele jest prac sugerujących kancerogenność flawonoidów w stosunku do zwierząt. Jedynie Pamucku i wsp. (1980) oraz Ertuck i wsp. (1983) zaobserwowali w długotrwałych badaniach wzrost częstotliwości pojawiania się nowotworów jelita cienkiego i pęcherza moczowego u szczurów otrzymujących dietę zawierającą 0,1% kwercetyny oraz wzrost częstości występowania nowotworów wątroby i przewodów żółciowych u szczurów otrzymujących dietę z 1- i 2-procentowym dodatkiem kwercetyny. Z kolei u myszy z czerniakiem melanotycznym, niektóre z flawonoidów (np. kwercetyna, silibinina) przyśpieszały rozwój guza pierwotnego i nasilały przerzuty do płuc. Dochodziło do szybszego rozwoju nowej sieci naczyń krwionośnych w rozwijającym się nowotworze (Pałagan i wsp., 1989). Większość jednak wyników badań wskazuje, że kwercetyna jak i inne flawonoidy nie wykazują właściwości rakotwórczych zarówno jako inicjator, jak i promotor procesu nowotworowego (Hirose i wsp., 1983). Należy także zaznaczyć, że nie jest możliwym pojawienie się takiej ilości kwercetyny i innych flawonoidów w dobrze zbilansowanej diecie, której składniki są pochodzenia naturalnego.

Cytowana literatura

  • Aherne A., O'Brien N., Dietary flavonoids: chemistry, food content and metabolism, Nutrition, 18, 75-81, 2002
     
  • Ames B.N., The causes of aging and cancer: The misinterpretation of animal cancer tests, Human Ecol. Risk Assessment, 2, 2-9, 1996
     
  • Aruoma O.I., Kaur H. Halliwell B., Oxygen free radicals and human diseases, J. Royal Soc. Health, 111, 172-177, 1991
     
  • Benedetti A., Casini A.F., Ferrali M., Comporti M., Effect of diffusible products of peroxidation of rat liver microsomal lipids, J. Biochem., 180, 303-312, 1980
     
  • Bjeldanes L.F., Chang G.W., Mutagenic activity of quercetin and related compounds, Science, 197, 577-578, 1977
     
  • Boulton D.W., Walle U.K., Walle T., Extensive binding of the bioflavonoid quercetin to human plasma proteins, J. Pharm. Pharmacol., 50, 243-249, 1998
     
  • Brown J.P., A review of the genetic effects of naturally occurring flavonoids, anthraquinones and related compounds, Mut. Res., 75, 243-277, 1980
     
  • Carlo G., Mascolo N., Izzo A., Capasso F., Flavonoids: old and new aspects of a class of natural therapeutic drugs, Life Science, 65, 337-353, 1999
     
  • Cook N.C., Samman S., Flavonoids - chemistry, metabolism, cardioprotective effects and dietary sources, Nutr. Biochem., 7, 66-76, 1996
     
  • Czeczot H., Molekularny mechanizm działania wybranych flawonoidów na materiał genetyczny organizmów żywych, Wydawnictwo ART., Olsztyn, 1998
     
  • Day A.J., Canada F.J., Diaz J.C., Kroon P.A., McLauchlan R., Faulds C.B., Plumb G.W., Morgan M.R.A., Williamson G., Dietary flavonoids and isoflavone glycosides are hydrolysed by the lactase site of lactase phlorizin hydrolase, FEBS Letters, 486, 166-170, 2000
     
  • Day A.J., Williamson G., Human metabolism of dietary quercetin glycosides, W: Gross (red.) Plant Polyphenols, Chemistry, Biology, Pharmacology, Ecology, Kluwer Academic/Plenum Publishers, New York, 415-434, 1999
     
  • Diaz M.N., Frei B., Vita J.A., Keaney J.F., Antioxidants and atherosclerotic heart disease. N. Eng. J. Med. 337, 408-416, 1997
     
  • Dickancaite E., Nemeikaite A., Kalvelyte A., Genas N., Prooxidant character of flavonoid cytotoxity: structure-activity relationships, Biochem. Mol. Biol. Intern., 45, 923-930, 1998
     
  • Duthie G., Crozier A., Plant-derived phenolic antioxidants, Current Opinion Lipidology, 11, 43-47, 2000
     
  • Ferrali M., Fulceri R., Benedetti A., Comporti M., Effect of carbonyl(4-hydroxyalkenylsa) originating from the peroxidationof liver microsomal lipids on various microsomal enzyme activities of liver, Res. Commun. Chem. Pathol. Pharmacol., 30, 99-112, 1980
     
  • Gey K.F., Ten-year retrospective on the antioxidant hypothesis of atherosclerosis: threshold plasma levels of antioxidant micronutriens related to minimum cardiovascular risk. J. Nutr. Biochem., 6, 206-236, 1995
     
  • Gill c., Rowland I., Diet and cancer: assessing the risk, Br. J. Nutr., 73-87, 2002
     
  • Hackett A.M., The metabolism of flavonoid compounds in mammals, W: Liss A.R., (red) Plant flavonoids in biology and medicine: biochemical, pharmacological and structural activity relationship, New York, 177-194, 1986
     
  • Halliwell B., Gutteridge J.M.C., Lipid peroxidation: a radical chain reaction. W: Free Radicals in Biology and Medicine, 2nd ed. Oxford: Clarendon Press, 139-189, 1989
     
  • Halliwell B., Gutteridge J.M.C., The definition and measurement of antioxidants in biological systems, Free Rad. Biol. Med., 18, 125-126, 1995
     
  • Harborne J.B., Flavonoids in the environment: Structure-activity relationships, in Plant Flavonoids in Biology and Medicine II: Biochemical, Cellular and Medicinal Properties, ed. Cody V., Alan R., Liss, New York, 17-27, 1988
     
  • Harman D., Aging: a theory based on free radical and radiation chemistry, J. Gerontol., 11, 298-300, 1956
     
  • Hirose M., Fukushima S., Sakata T., Inui M., Ito N., Effect of quercetin on two stage carcinogenesis of the rat urinary bladder, Cancer Let., 21, 23-27, 1983
     
  • Kautiainen A., Vaca C.E., Granath F., Studies on the relationship between hemoglobin and DNA adducts of malondialdehyde and their stability in vivo, Carcinogenesis, 14, 705-708, 1992
     
  • Kehrer J.P., Smith C.V., Free radicals in biology: Sources, reactivities and roles in the etiology of human diseases, W: Frei B., (red) Natural antioxidants in human health and disease, San Diego, Academic Press, 25-62, 1997
     
  • Laires A., Pacheco P., Reuff J., Mutagenicity of rutin and glucosidic activity of cultured cell-free microbial preparations of human feaces and saliva, Fd. Chem. Toxicol., 27, 437-443, 1989
     
  • Leibovitz B.E., Mueller J.A., Bioflavonoids and polyphenols medical applications, J. Optimal. Nutr., 2, 17-35, 1993
     
  • MacGregor J.T., Genetic toxicology of dietary flavonoids, Prog. Clin. Biol. Res., 206, 33-43, 1986
     
  • MacGregor J.T., Wehr C.M., Manners G.D., Jurd L., Minkler J.L., Carrano A.V., In vivo exposure to plant flavonols: influence on frequencies of micronuclei in mouse erythrocytes and sister-chromatid exchange in rabbit lymphocytes, Mut. Res., 124, 255-270, 1983
     
  • Middleton E., Kandaswami C., The impact of plant flavonoids on mammalian biology: implications for immunity, inflammation and cancer, W: Harborne J.B., (red) The flavonoids: advances in reaearch since 1986, Chapman and Hall, London, 619-652, 1993
     
  • Middleton E., Kandaswami C., Theoharides T., The effects of plant flavonoids on mamalian cells: implications for inflamation, heart disease and cancer, Pharmacological reviews, 52, 673-751, 2000
     
  • Pałagan K., Drewa G., Owczarzak-Wereszko M., Sobiś M., Quercetin, rutin, silininin and (+)-catechin stimulate capillary proliferation in hamster bearing melanotic melanoma, W: Das N.P., (red.) Flavonoids in Biology and Medicine III, NUS, 317-331, 1989
     
  • Peterson J., Dwyer J., Flavonoids: dietary occurrence and biochemical activity, Nutrition Research, 1995-2018, 1998
     
  • Piskuła M.K., Terao J., Accumulation of(-)-Epicatechin matabolites in rat plasma after oral administration and distribution of conjugation enzymes in rat tissues, J. Nutr., 128, 1172-1178, 1998
     
  • Popp RRR., Schimmer O., Induction of sister chromatid exchanges (SCS), polyploid and micronuclei by plant flavonoids in human lymphocyte cultures, comparative study of 19 flavonoids, Mut. Res., 264, 205-213, 1991
     
  • Porter W.L., Paradoxical behavior of antioxidants in food and biological systems. W: William G.M. (red) Antioxidants: Chemical, Physiological, Nutritional, and Toxicological Aspects, Princeton, NJ :Princeton Scientific, 93-122, 1993
     
  • Ratty A.K., Das N.P., Effects of flavonoids on non-enzymic lipid peroxidation: structure activity relationship, Biochem. Med. Metabol. Biol., 39, 69-79, 1988
     
  • Scheider H., Schwiertz A., Collins MD., Blaut M., Anaerobic transformation of quercetin-3-glikoside by bacteria from the human intestinal tract, Archiv. Microbiol., 171, 81-92, 1999
     
  • Silva da E.L., Piskuła M.K., Terao J., Enhancement of antioxidative ability of rat plasma by oral administration of (-)-epicatechin, Free Rad biol. Med., 24, 1209-1216, 1998a
     
  • Silva da E.L., Piskuła M.K., Yamamoto N., Moon J-H., Terao J., Quercetin metabolites inhibit cooper ion-induced lipid peroxidation in rat plasma, FEBS Let., 430, 405-408, 1998b
     
  • Terao J., Piskuła M.K., Flavonoids and membrane lipid peroxidation inhibition, Nutrition, 15, 790-791, 1999
     
  • Van der Vliet A., Bast A., Effect of oxidative stress on receptors and signal transmission, Chem. Biol. Interact., 85, 95-116, 1992
     
  • Vinson J.A., Dabbagh Y.A., Serry M.M., Jang J., Plant flavonoids, especially tea flavonols, are powerful antioxidants using an in vitro oxidations model for heart disease, J. Agricultural and Food Chemistry, 43, 1995
     
  • Wilczak J., Jank M., Rutin (quercetin-3rutinoside) reduces glutathione levels in tissuee of growing rats. W: Materiały Konfrencji Naukowej nt.: Natural Antioxidant and Anticarcinogens in Nutrition, Health and Disease, Helsinki,1998
     
  • Zwart L.L., Meerman J.H.N., Commandeur J.N.M., Vermeulen N.P.E., Biomarkers of free radical damage applications in experimental animals and in humans, Free Rad. Biol. Med., 26, 202-226, 1999